Bir merdiveni çıkarken, çantamızı taşırken veya sandalyeden kalkarken kemiklerimizi pek düşünmeyiz. Genellikle onları vücudun içinde duran, sert ve değişmez parçalar gibi hayal ederiz. Oysa kemiklerimiz canlı mı? sorusunun yanıtı kesinlikle evettir. İskeletimiz, büyüme tamamlandıktan sonra da faaliyetini sürdüren canlı dokulardan oluşur.

Kemiğin sert olması, hareketsiz veya cansız olduğu anlamına gelmez. İçinde hücreler çalışır; eski doku uzaklaştırılırken yeni doku yapılır. Bu nedenle iskeleti yalnızca bir binanın taşıyıcı kolonlarına benzetmek eksik kalır. Daha uygun benzetme, kullanılırken bakımı da süren bir yapıdır. Ancak burada bakım ekibi dışarıdan gelmez: İşin büyük bölümünü kemiğin kendi hücreleri yürütür. MedlinePlus: Canlı kemik dokusu

Kemikler yalnızca bizi ayakta mı tutar?

İskeletin en görünür görevi vücudumuza destek sağlamasıdır. Ancak görev listesi bununla bitmez. Kafatası beyni, göğüs kafesi kalp ve akciğerler gibi organları çevreleyerek koruyucu bir yapı oluşturur. Kemikler kaslarla birlikte çalışarak yürümemizi, koşmamızı ve bulunduğumuz konumu değiştirmemizi sağlar.

Bir başka görev dışarıdan hiç görünmez: Kemikler, kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğine yer sağlar. Ayrıca kalsiyum gibi mineraller için bir depo görevi görür. Dolayısıyla iskelet, yalnızca hareket ederken işe yarayan bir sistem değildir; dinlenirken de vücudun işleyişinin parçasıdır. “Kemik sağlığı” ifadesini yalnızca boy uzunluğu veya dik duruşla sınırlamamak gerekir. Bu başlık, birden fazla sistemle bağlantılı canlı bir dokunun durumunu anlatır. NIAMS: Kemiğin görevleri

Hem sert hem esnek bir yapı nasıl oluşur?

Kemiğin yapısında kollajen adı verilen bir protein ile mineral bileşenler birlikte bulunur. Kollajen, minerallerin yerleştiği bir çerçeve oluşturur ve kemiğe belirli bir esneklik kazandırır. Özellikle kalsiyum fosfat içeren mineral kısmı ise sertlik ve dayanıklığa katkı sağlar. Buradaki esneklik, kemiğin bir lastik gibi büküldüğü anlamına gelmez; sert dokunun yükler karşısındaki davranışını anlatır.

Kemiğe yakından bakıldığında her bölgesinin aynı yoğunlukta olmadığı da görülür. Dışta daha sıkı bir tabaka, içte ise küçük bağlantılardan oluşan ağ benzeri bir yapı vardır. “Süngerimsi kemik” adı verilen bu iç bölüm, gündelik dildeki yumuşak süngerle karıştırılmamalıdır. İsim, görünümündeki boşluklu düzeni tarif eder. Kemiğin dışındaki ince örtü olan periostta sinirler ve kan damarları bulunur. Bu ayrıntılar, iskeletin kuru bir modelden çok daha karmaşık olduğunu gösterir. NIH: Kemiğin yapısı

Kemik hücreleri arasında görev paylaşımı

Kemik dokusunda farklı hücreler farklı işler yapar. Bilimsel adları ilk bakışta birbirine benzese de görevlerini ayırmak kolaydır: Bazıları yeni dokuyu oluşturur, bazıları mevcut dokunun uzaklaştırılmasına katılır, bazıları da bu faaliyetlerin düzenlenmesinde rol oynar.

Bu görev paylaşımında “yıkım” sözcüğü mutlaka olumsuz bir olay anlamına gelmez. Eski dokunun kontrollü olarak uzaklaştırılması, yenilenme sürecinin normal basamaklarından biridir. Önemli olan, uzaklaştırılan ve oluşturulan doku arasındaki ilişkinin düzenlenmesidir. Hücreler birbirinden bağımsız çalışan küçük işçiler değil, iletişim kuran bir sistemin parçalarıdır. Endotext: Kemik hücreleri ve yeniden yapılanma

Kemik yenilenmesi büyümeyle aynı şey mi?

Bir çocuğun boyunun uzamasıyla yetişkin bir kişinin kemiğinde eski dokunun değiştirilmesi aynı süreç değildir. Büyüme sırasında kemiğin boyutu ve biçimi değişir. Bilimsel kaynaklarda “modelleme” olarak anlatılan süreçte, kemiğin bir bölgesinde yapım sürerken başka bir bölgesinde doku uzaklaştırılabilir.

“Yeniden yapılanma” veya “remodeling” ise daha çok aynı bölgede eski kemiğin kaldırılıp yerinin yeni kemikle doldurulmasını ifade eder. Bu faaliyet, erişkin dönemde de devam eder. Dolayısıyla boyumuzun artık uzamaması, iskeletimizdeki hücresel çalışmanın bittiğini göstermez.

Bu ayrım, “İskeletimiz belirli aralıklarla tamamen değişir” gibi ifadeleri değerlendirirken de önemlidir. Yenilenmeyi bütün kemiklerin aynı anda değiştirildiği tek bir olay olarak düşünmek doğru değildir. Konuyu anlamanın daha kullanışlı yolu, farklı bölgelerde sürdürülen yerel bakım ve yeniden yapım faaliyetlerini düşünmektir. ABD Sağlık Bakanlığı raporu: Yaşam boyunca kemikteki değişimler

Kemik iliği: Sert yapının içindeki farklı doku

Kemik ile kemik iliği aynı şey değildir. Kemik iliği, birçok kemiğin içinde bulunan, kan damarlarından zengin yumuşak bir dokudur. Kırmızı ve sarı ilik olarak adlandırılan iki türü vardır.

Kırmızı kemik iliğinde, alyuvarlara, akyuvarlara ve trombositlere dönüşebilen kan kök hücreleri bulunur. Sarı ilik ise büyük ölçüde yağ dokusundan oluşur ve farklı hücre türlerine dönüşebilen kök hücreler içerir. Bu nedenle bir kemiğin içini yalnızca boş bir alan olarak düşünmek yanıltıcıdır. Sert dış yapının çevrelediği bölgede, kendine özgü görevleri olan başka bir canlı doku yer alır. NCI: Kemik iliği

Kalsiyumun yanında fosforun da rolü var

Kemik denince ilk akla gelen mineral genellikle kalsiyumdur. Ancak yapının mineral kısmında fosfor da önemlidir. Kalsiyum ve fosfatın birlikte oluşturduğu hidroksiapatit, kemik ve diş minesinin temel mineral bileşenlerinden biridir. Vücuttaki fosforun büyük bölümü kemiklerde ve dişlerde bulunur.

Buradan çıkarılacak sonuç, tek bir minerali diğerlerinden bağımsız düşünmemektir. Kemik yapısının oluşması, farklı bileşenlerin uygun bir düzen içinde bir araya gelmesine dayanır. “Kemik eşittir kalsiyum” şeklindeki kısa ifade akılda kalıcı olsa da bütün resmi anlatmaz. NIH ODS: Fosfor

Kemikler ile kan arasında mineral alışverişi

Kalsiyumun görevi yalnızca iskelete sertlik kazandırmak değildir. Kasların çalışması, sinir iletimi ve kanın pıhtılaşması gibi süreçlerde de kalsiyum kullanılır. Vücuttaki kalsiyumun çok büyük bölümü kemiklerde depolanırken, dolaşımda bulunan küçük bölüm önemli işlevler üstlenir.

Vücut, kandaki kalsiyum dengesinin sürdürülmesinde kemiklerdeki depodan yararlanır. Kemikte yapım ve uzaklaştırma faaliyetleri bu mineral alışverişiyle de bağlantılıdır. Bu yüzden kemiği ağzı kapalı bir saklama kabına benzetmek doğru olmaz; depolanan mineral, vücudun bütünüyle ilişkili bir sistemin içindedir. Aynı nedenle, tek bir günün beslenmesini veya tek bir kan değerini iskeletin bütün durumunun özeti olarak görmek yanıltıcı olabilir. NIH ODS: Kalsiyum ve kemik dokusu

D vitamini bu sistemin neresinde?

D vitamini kemiğin sert mineral maddesi değildir; vücudun mineral kullanımında görev alan bir vitamindir. Bağırsaklardan kalsiyum emilimine yardımcı olur ve normal kemik mineralizasyonu için gerekli kalsiyum-fosfat dengesine katkı sağlar. Kemik büyümesi ve yeniden yapılanmasında da rol oynar.

Bir besin öğesinin fizyolojik görevini bilmekle, bir kişinin takviye kullanmasına karar vermek farklı konulardır. Bu yazı kişisel gereksinim, kan testi veya doz önerisi sunmaz. D vitamininin sistemdeki yerini anlamak, tek başına bir ürün seçimi ya da kullanım kararı için yeterli değildir. NIH ODS: D vitamininin vücuttaki görevleri

Büyüme döneminde kemikler nasıl değişir?

Çocukluk ve ergenlik döneminde iskelet büyürken yapılan yeni kemik miktarı, uzaklaştırılan miktardan fazladır. Genç erişkinliğe yaklaşırken kemik kütlesi en yüksek düzeylerine ulaşır. Bu gelişim, yalnızca boy cetvelindeki değişimden ibaret değildir; kemiğin yoğunluğu da gelişim sürecinin bir parçasıdır.

Bu nedenle kemikleri yalnızca ileri yaşlarda gündeme gelen bir konu olarak görmek eksik olur. Çocukluk dönemindeki hareket ve dengeli beslenme alışkanlıkları da iskelet gelişimiyle ilişkilidir. Herkesin gelişim süreci aynı takvimi izlemez; tek bir yaş sınırını kişisel değerlendirme gibi kullanmamak gerekir. NIAMS: Çocuklar ve kemikleri

Hareket kemiklere nasıl ulaşır?

Yürürken vücut ağırlığımızı taşırız; direnç içeren bir harekette kaslarımız kuvvet üretir. Bu mekanik yükler kemikleri de etkiler. Bu yüzden hareket yalnızca kalp ve kaslarla ilgili değildir; iskeletin günlük çalışma koşullarını da değiştirir.

Ağırlık taşıyan aktiviteler ve direnç çalışmaları kemik sağlığı açısından farklı ama tamamlayıcı özellikler taşır. Yürüyüş ve dans ilk gruba; kasların bir dirence karşı çalıştığı hareketler ikinci gruba örnektir. Buradaki mesaj, “ne kadar ağır, o kadar iyi” değildir. Hareketin türü kişinin sağlık durumuna ve fiziksel kapasitesine uygun olmalıdır. Düşük kemik yoğunluğu, bilinen bir kemik hastalığı veya fiziksel kısıtlılık varsa yeni bir egzersiz programı öncesinde sağlık profesyoneline danışılmalıdır. NIAMS: Egzersiz ve kemik sağlığı

Sık sorulan sorular

Kemik yoğunluğu ile kandaki kalsiyum aynı şeyi mi gösterir?

Hayır. Kandaki kalsiyum düzeyi, kişinin toplam kalsiyum durumunu tek başına iyi yansıtmaz. Kemikler aynı zamanda vücudun kalsiyum deposudur. Bu nedenle bir kan sonucundan doğrudan “kemiklerim güçlü” veya “kemiklerim zayıf” sonucu çıkarılmamalıdır. NIH ODS: Kalsiyum durumunun değerlendirilmesi

Kemik yoğunluğu nasıl değerlendirilir?

Kemik mineral yoğunluğu ölçümleri, kemikteki kalsiyum ve diğer mineraller hakkında bilgi verir. Yaygın yöntemlerden biri DXA olarak adlandırılır. Kimin ölçüme ihtiyacı olduğu ve sonucun nasıl yorumlanacağı kişisel sağlık değerlendirmesi gerektirir; bu yazıdaki bilgiler bir test sonucu yorumlamak için kullanılmamalıdır. NIAMS: Kemik mineral yoğunluğu ölçümleri

Kemikler canlıysa neden serttir?

Canlılık ile sertlik birbirinin karşıtı değildir. Kemikte canlı hücreler, proteinlerden oluşan çerçeve ve sertlik sağlayan mineraller birlikte bulunur. Kemiğin ilginç yanı da budur: Hem taşıyıcıdır hem değişime açıktır. NIAMS: Kemik nedir?

Bilgilendirme: Bu içerik genel sağlık okuryazarlığı amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi, kişisel egzersiz veya takviye önerisi değildir. Kemik sağlığınızla ilgili kişisel sorularınızı sağlık profesyoneline danışınız.

Kaynaklar

1. MedlinePlus — Bone Diseases
2. NIH — Bone Health
3. NIAMS — What Is Bone?
4. Endotext — Anatomy and Ultrastructure of Bone: Histogenesis, Growth and Remodeling
5. ABD Sağlık Bakanlığı — The Basics of Bone in Health and Disease
6. NCI — Bone Marrow
7. NIH ODS — Phosphorus: Health Professional Fact Sheet
8. NIH ODS — Vitamin D: Health Professional Fact Sheet
9. NIAMS — Kids and Their Bones
10. NIAMS — Exercise for Your Bone Health
11. NIH ODS — Calcium: Health Professional Fact Sheet
12. NIAMS — Bone Mineral Density Tests: What the Numbers Mean